Uitleg over de groeiende spanningen in ’s werelds jongste land
De spanningen in Zuid-Soedan lopen opnieuw op. In de deelstaat Jonglei, ten noordoosten van de hoofdstad Juba, vinden hevige gevechten plaats tussen regeringstroepen en strijders die loyaal zijn aan vicepresident Riek Machar. De vrees groeit dat het land opnieuw kan afglijden naar een grootschalige burgeroorlog.
Wat gebeurt er in Jonglei?
In de afgelopen maanden hebben rebellengroepen, gelieerd aan Machars beweging, meerdere strategische posities ingenomen in Jonglei en omliggende regio’s. Het regeringsleger reageerde met een tegenoffensief om verloren terrein te heroveren.
De gevechten hebben een zware humanitaire tol geëist. Honderdduizenden mensen zijn op de vlucht geslagen. Hulporganisaties melden dat klinieken en opslagplaatsen zijn geplunderd en dat hulpverleners doelwit zijn geworden van geweld. De al kwetsbare bevolking wordt hierdoor nog verder in onzekerheid gestort.
Waar komt het conflict vandaan?
Zuid-Soedan werd in 2011 onafhankelijk van Soedan na decennialange strijd onder leiding van de Sudan People’s Liberation Movement (SPLM). De onafhankelijkheid bracht hoop, maar die bleek van korte duur. In 2013 brak een burgeroorlog uit nadat president Salva Kiir zijn vicepresident Riek Machar ontsloeg en hem beschuldigde van een staatsgreep.
Het conflict kreeg al snel een etnische dimensie. Kiir behoort tot de Dinka, de grootste bevolkingsgroep van het land, terwijl Machar een prominente Nuer-leider is. Wat begon als een politieke machtsstrijd, mondde uit in grootschalig geweld tussen gemeenschappen. Naar schatting kwamen honderdduizenden mensen om het leven en miljoenen raakten ontheemd.
In 2018 werd een vredesakkoord gesloten waarbij Machar terugkeerde als vicepresident in een regering van nationale eenheid. Het akkoord moest de weg vrijmaken voor hervormingen en verkiezingen.
Waarom laait het geweld nu weer op?
De huidige spanningen worden gezien als een combinatie van nationale rivaliteit en lokale conflicten. In Jonglei bestaan al jaren gewelddadige spanningen tussen gemeenschappen, onder meer over vee, land en politieke invloed. Die lokale conflicten raken gemakkelijk verweven met de nationale machtsstrijd tussen Kiir en Machar.
Een nieuwe escalatie begon toen gewapende groepen in het noorden van het land in botsing kwamen met het leger. Kort daarna werden Machar en enkele bondgenoten onder huisarrest geplaatst. Hij wordt beschuldigd van het aanwakkeren van rebellie en staat inmiddels terecht op verdenking van zware misdrijven. Zijn aanhangers spreken van politieke vervolging en beschuldigen de regering ervan het vredesproces te ondermijnen.
Wat is er mis met het vredesakkoord van 2018?
Hoewel het akkoord formeel nog geldt, zijn belangrijke onderdelen nooit volledig uitgevoerd. Zo zou een geïntegreerd nationaal leger worden gevormd waarin voormalige rebellen en regeringstroepen samen zouden dienen. Dat proces is grotendeels vastgelopen, waardoor verschillende milities loyaal blijven aan afzonderlijke politieke leiders.
Ook een speciale rechtbank, bedoeld om misdaden uit de burgeroorlog te berechten met steun van de Afrikaanse Unie, is nog steeds niet operationeel. Verkiezingen zijn meerdere keren uitgesteld en een nieuwe grondwet laat op zich wachten. Hierdoor groeit de frustratie onder de bevolking en het wantrouwen tussen de rivaliserende kampen.
Wie zijn de hoofdrolspelers?
President Salva Kiir, geboren in 1951, is sinds de onafhankelijkheid staatshoofd. Hij speelde een sleutelrol in de onafhankelijkheidsstrijd en nam in 2005 de leiding van de SPLM over na het overlijden van John Garang. Sinds 2011 zijn er geen nationale verkiezingen gehouden, waardoor Kiir al veertien jaar zonder nieuw mandaat regeert.
Riek Machar, geboren in 1953, is een ervaren politicus en voormalig rebellenleider. Tijdens de strijd tegen Soedan wisselde hij meermaals van alliantie. Hij werd vicepresident bij de onafhankelijkheid, werd in 2013 ontslagen, keerde terug via een vredesakkoord en moest opnieuw vluchten toen het geweld weer oplaaide. Zijn politieke basis ligt voornamelijk bij de Nuer-gemeenschap.
Hoe groot is het risico?
De Verenigde Naties waarschuwen dat Zuid-Soedan op een gevaarlijk kantelpunt staat. Een hernieuwde burgeroorlog zou desastreus zijn voor een land dat nog altijd herstelt van de vorige oorlog. Analisten vrezen bovendien dat buurlanden zich indirect in het conflict kunnen mengen, wat het risico op regionale destabilisatie vergroot.
Lidstaten van de regionale organisatie IGAD, waaronder Oeganda en Kenia, proberen te bemiddelen. Er lopen diplomatieke initiatieven om het vredesproces nieuw leven in te blazen en voorwaarden te scheppen voor geloofwaardige verkiezingen.
Een fragiele toekomst
Zuid-Soedan bezit enorme olievoorraden en een jonge bevolking die verlangt naar stabiliteit en ontwikkeling. Toch blijft het land gevangen in een cyclus van politieke rivaliteit, etnische spanningen en uitgestelde hervormingen.
Of de leiders erin slagen het vredesproces nieuw leven in te blazen, zal bepalend zijn voor de toekomst van ’s werelds jongste natie. Wat nu op het spel staat, is niet alleen politieke macht, maar de vraag of Zuid-Soedan eindelijk de rust kan vinden waarvoor zo lang is gevochten.
